بررسی شایستگی کنشگرانه معرفت الهیاتی استکبارستیزی در قرآن کریم

پذیرفته شده برای پوستر

کد مقاله : 1103-6THEOCONF

استادیار گروه آموزش معارف اسلامی، دانشگاه فرهنگیان،تهران، ایران

پژوهش حاضر با هدف بازسازی مفهومی استکبارستیزی در منظومه توحیدی قرآن کریم و استخراج دلالت‌های تربیتی آن برای آموزش الهیات انجام شده است. مسئله اصلی آن است که استکبارستیزی در ادبیات معاصر غالباً به‌عنوان آموزه‌ای مستقل و ناظر به مقابله با قدرت‌های سلطه‌گر صورت‌بندی می‌شود؛ در حالی که در قرآن، استکبار ریشه در موضع‌گیری در برابر حق، عبودیت و حاکمیت خداوند دارد. پرسش پژوهش این است که منطق استکبارستیزی در منظومه توحیدی قرآن چگونه قابل بازسازی است و این بازسازی چه دلالت‌هایی برای آموزش الهیات دارد.برای پاسخ، از تحلیل محتوای کیفی با رویکرد عمدتاً استقرایی استفاده شد. آیات مشتمل بر مشتقات «استکبار» نقطه آغاز تحلیل بودند و دامنه داده‌ها به مفاهیم طاغوت، طغیان، ظلم، استضعاف، عبودیت، ربوبیت، اطاعت و رکون به ظالمان گسترش یافت. کدهای اولیه استخراج و در مقوله‌های فرعی و محوری سازمان یافتند.یافته‌ها نشان داد استکبارستیزی قرآنی در هفت مقوله محوری شکل می‌گیرد: توحید و نفی سلطه غیرالهی؛ نفی استکبار فردی؛ نفی استکبار معرفتی و استقلال فکری؛ نفی استکبار سیاسی و ساختاری؛ نفی استضعاف و حمایت از مظلوم؛ سلطه‌ناپذیری و استقلال؛ و مقاومت و عدالت‌خواهی. این مقوله‌ها زنجیره‌ای منسجم از توحید تا کنش مسئولانه اجتماعی می‌سازند.
بر این اساس، هفت شایستگی تربیتی صورت‌بندی شد: توحیدی، خودمهاری، معرفتی ـ انتقادی، قدرت‌تحلیلی، اجتماعی ـ اخلاقی، سلطه‌ناپذیری، و مقاومت عدالت‌محور. مفهوم محوری پژوهش «شایستگی کنشگرانه» است که معرفت الهیاتی را به تشخیص، داوری، تصمیم و اقدام مسئولانه تبدیل می‌کند.

استکبارستیزی؛ منظومه توحیدی؛ آموزش الهیات؛ تحلیل محتوای کیفی؛ نفی سلطه؛ مقاومت عدالت‌محور